Hoe zit het met de eigen kracht van jongeren, ouders en hun leefomgeving?
Een vraag die voor veel toegangsmedewerkers bij gemeenten bijna dagelijkse kost is bij aanvragen voor jeugdhulp of begeleiding vanuit de Wmo. En eerlijk? Wij krijgen deze vraag ook regelmatig als onafhankelijk adviseur, in het kader van sociaal medisch advies.
Zo’n advies komt er vaak wanneer er behoefte is aan een onafhankelijke blik, bijvoorbeeld als er een complexe situatie is of wanneer gemeente en inwoner er samen niet helemaal uitkomen.
De invalshoek vanuit de Wmo
Bij de Wmo draait het om compenseren van beperkingen in zelfredzaamheid en participatie. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen begrippen als ‘gebruikelijke hulp’ en ‘mantelzorg’.
Ik vraag me af hoe het zit met de beoordeling van eigen kracht? Kun je die één op één vergelijken met hoe dat binnen de Jeugdwet gebeurt? Of vraagt dat om een andere blik? We zien steeds vaker dat jongvolwassenen langer thuis blijven wonen. Ook jongeren met een beperking. En dan komt de volgende vraag vanzelf: mag ondersteunende hulp doorlopen na het 18e levensjaar?
En als dat zo is… hoe duiden we die hulp dan? Valt het onder gebruikelijke hulp? Of spreken we van mantelzorg — hulp die voortkomt uit een sociale relatie tussen mensen?
Belangrijk om te weten, mantelzorg kun je niet afdwingen. Het is vrijwillig en vraagt vaak langdurige inzet.
Duidelijkheid in de Jeugdwet
De Jeugdwet legt de nadruk op de eigen mogelijkheden en het probleemoplossend vermogen (eigen kracht) van ouders en jongeren. Pas wanneer die niet voldoende zijn, komt ondersteuning vanuit de gemeente in beeld.
Maar wat bedoelen we nou met termen als ‘eigen kracht’, ‘eigen mogelijkheden’ en ‘probleemoplossend vermogen’? Wanneer is het genoeg, en wanneer niet? Daar bestond lange tijd onduidelijkheid over.
Gelukkig heeft de Centrale Raad van Beroep (CRvB) in mei 2024 (1) meer duidelijkheid gegeven met drie belangrijke uitspraken binnen de Jeugdwet. Daarmee is nu helder dat de gemeenteraad deze begrippen duidelijk moet maken in de verordening. Een flink klus, maar wel een belangrijke. De VNG publiceerde daarom eind 2024 een nieuw modelverordening Jeugd met praktische handvatten voor gemeenten.
Stellen we eigenlijk wel de juiste vragen?
Wanneer gemeenten ons vragen om sociaal-medisch advies, gaat het gesprek vaak al snel over het aantal uren zorg en of die zorg gebruikelijk is of niet. Maar volgens de CRvB zou het proces eigenlijk anders moeten beginnen. Eerst deze drie stappen:
- Inventariseer de situatie: wat is de hulpvraag, wat is het probleem en wat is er nodig om dat op te lossen?
- Kijk naar de mogelijkheden: wie of wat kan bijdragen aan een oplossing?
- Onderzoek de eigen kracht: kunnen ouders, partners, andere leden van de leefeenheid of de persoon zelf bijdragen aan een oplossing?
Bij die laatste stap wordt het pas echt interessant. Dan kijk je naar concrete factoren:
- Worden deze personen overbelast?
- Is er nog balans tussen draagkracht en draaglast?
- Hebben zij de kennis en vaardigheden om de zorg te bieden?
Wanneer blijkt dat ouders het niet alleen redden, is ondersteuning nodig. Denk bijvoorbeeld aan respijtzorg, zodat ouders even op adem kunnen komen, en het bieden van praktische handvatten.
Sociaal netwerk in de Jeugdwet en de Wmo
De Wmo en de Jeugdwet vertrekken vanuit een andere invalshoek, maar hebben ook duidelijke overeenkomsten. Beide wetten kijken namelijk naar de eigen kracht van inwoners én hun omgeving. Wie kan er helpen bij het oplossen van de hulpvraag?
Bij de Jeugdwet ligt die rol vaak bij de ouders. Binnen de Wmo gaat het eerder om een partner, thuiswonende kinderen of ouders van een jongvolwassene die nog thuis woont. Daarom worden deze mensen vaak betrokken bij het onderzoek. Samen wordt gekeken wat haalbaar is en wat nodig blijft aan professionele ondersteuning.
Zorgvuldig onderzoek en helder beleid
Het blijft essentieel dat besluiten zorgvuldig worden genomen. Het moet niet zo zijn dat persoonlijke meningen van toegangsmedewerkers de doorslag geven. Juist daarom is duidelijk beleid zo belangrijk. Het geeft professionals een kader waarbinnen zij hun afweging kunnen maken.
Het doel, zoals bij punt 3 beschreven, blijft hetzelfde: onderzoeken of er sprake is van voldoende eigen kracht. En zo nodig, met ondersteuning vanuit de leefeenheid.
Voor 2015 spraken we over gebruikelijke en bovengebruikelijke zorg (AWBZ). Die laatste term zie je niet meer terug in de Jeugdwet en de Wmo. Maar is het begrip daarmee verdwenen? Wat mij betreft niet per se relevant. De kernvraag blijft: kunnen ouders of leden van de leefeenheid de benodigde zorg bieden? En daarbij spelen de eerdergenoemde factoren een belangrijke rol.
De Centrale Raad van Beroep gaf in 2023 al aan dat zorg die qua intensiteit en duur verder gaat dan wat normaal is, kan worden gezien als mantelzorg.
Het is aan gemeenten om beleid op te stellen dat duidelijk maakt welke factoren meewegen bij het beoordelen van eigen mogelijkheden en probleemoplossend vermogen. Mijn advies? Kijk goed naar de factoren uit de modelverordening en maak scherp wat ‘voldoende eigen kracht’ betekent. En misschien nog belangrijker: wanneer die er níet is.
Tot slot
Tot slot nog even terug naar die vraag die vaak speelt bij gemeenten: hoeveel uur zorg is nu gebruikelijk of bovengebruikelijk? De CRvB gaf in mei 2024 al aan dat zij hierover geen uitspraak konden doen, omdat duidelijke regelen ontbreken. En zonder duidelijke kaders kunnen wij als onafhankelijke adviseurs dat eigenlijk ook niet vaststellen.
Daarom is het cruciaal dat gemeentes heldere definities en richtlijnen ontwikkelen rondom begrippen zoals “eigen kracht” en de verwachtingen richting ouders en huisgenoten. Dat biedt houvast voor toegangsmedewerkers en adviseurs, maar vooral ook voor gezinnen die afhankelijk zijn van jeugdhulp.
Door goede vragen te stellen, zorgvuldig onderzoek te doen en duidelijke kaders te gebruiken, kunnen we samen werken aan waar het uiteindelijk om draait: passende hulp voor gezinnen die dat nodig hebben.
Anouk Mug
Coördinator Normenkader begeleiding
